مراحل ساخت ظروف فیروزه‌کوبی اصل اصفهان (از چکش‌کاری مس تا سنگ‌چینی فیروزه نیشابور) + ۵ روش تشخیص اصل از تقلبی

گالری، تولیدی و فروشگاه صنایع دستی گنجینه۳ دقیقه مطالعه

هنر فیروزه‌کوبی یکی از درخشان‌ترین دستاوردهای صنایع دستی اصفهان است که در آن، تکه‌های اصیل سنگ فیروزه نیشابور همچون کاشی‌های بهشتی بر اندام ظروف مسی می‌نشینند. اما یک ظرف فیروزه‌کوبی نفیس و شناسنامه‌دار چگونه در کارگاه تولید می‌شود و هنگام خرید فیروزه‌کوبی اصل اصفهان باید به چه نکاتی دقت کنیم تا فریب نمونه‌های بازاری و تقلبی را نخوریم؟ در این راهنمای تخصصی از گالری، تولیدی و فروشگاه صنایع دستی گنجینه اصفهان، تمامی مراحل ساخت و رازهای تشخیص اصالت این هنر را بررسی می‌کنیم.

مرحله اول: زرگری و ساخت زیرساخت مس خالص (۹۹.۹٪)

کیفیت هر اثر فیروزه‌کوبی پیش از هر چیز به اسکلت و زیرساخت مسی آن وابسته است. در کارگاه گنجینه، ورق‌های مس خالص و ضخیم به دست استادکاران مسگر و خم‌کار سپرده می‌شود تا فرم اولیه گلدان، قندان، شکلات‌خوری یا سنگاب شکل بگیرد. سپس در بخش هایی که قرار است سنگ فیروزه نشانده شود، شیارها یا فرورفتگی‌های دقیقی (اصطلاحاً زیرکار فیروزه) ایجاد می‌گردد تا سنگ‌ها پس از نصب کاملاً هم‌سطح لبه مس قرار گیرند.

مرحله دوم: انتخاب و آماده‌سازی سنگ فیروزه نیشابور

اصیل‌ترین فیروزه جهان از معادن نیشابور استخراج می‌شود. برای فیروزه‌کوبی، نگین‌های فیروزه بر اساس طیف رنگی (آبی خوش‌رنگ عجمی یا رگه‌دار شجری) و ضخامت دست‌چین می‌شوند. استادکار سنگ‌ها را شستشو داده و بر اساس ابعاد به دسته‌های ریز و درشت تفکیک می‌کند تا در زمان چیدمان، کمترین فاصله ممکن میان سنگ‌ها باقی بماند.

مرحله سوم: سنگ‌چینی (نشاندن فیروزه با لاک گردویی)

این مرحله قلب تپنده هنر فیروزه‌کوبی است. استادکار سطح مسی ظرف را با شعله حرارت می‌دهد و ماده چسبنده طبیعی و سنتی به نام «لاک گردویی» بر روی آن می‌پاشد. در حالی که لاک داغ و نرم است، استادکار با پنس و مهارت بالا، دانه‌های فیروزه را یکی‌یکی مانند پازل در کنار هم می‌چیند. هرچه قطعات سنگ منظم‌تر باشند و فاصله‌های خالی (که با لاک پر می‌شوند) کمتر باشد، ارزش هنری و قیمتی اثر بالاتر خواهد بود.

مرحله چهارم: ساب‌زنی و پرداخت آینه‌ای

پس از سرد شدن ظرف و محکم شدن سنگ‌ها، سطح ناهموار فیروزه‌ها توسط سنگ‌ساب‌های مخصوص در چند مرحله تراش داده و صیقل می‌شود تا تمام نگین‌ها کاملاً یکدست، صاف و هم‌تراز شوند و رگه‌ها و رنگ اصیل سنگ فیروزه نیشابور رخ بنماید.

مرحله پنجم: پوشش پلی‌استر کوره‌ای (تضمین ماندگاری و قابلیت شستشو)

در گام پایانی، برای حفاظت از سنگ فیروزه و جلوگیری از سیاه شدن و اکسید شدن مس در مجاورت هوا، سطح اثر با سه لایه پلی‌استر شفاف کوره‌ای پوشانده می‌شود. این پوشش علاوه بر ایجاد درخشش خیره‌کننده، ظرف را در برابر رطوبت و خط‌وخش مقاوم می‌سازد.

جدول مقایسه و ۵ روش تشخیص فیروزه‌کوبی اصل از تقلبی

مقایسه فیروزه‌کوبی اصل و تقلبی
معیار بررسیفیروزه‌کوبی اصل و درجه یک (استاندارد گنجینه)فیروزه‌کوبی بی‌کیفیت و تقلبی بازاری
تراکم سنگ‌هاچیدمان فشرده و منظم با کمترین فاصله سیاه‌رنگ بین سنگ‌هافاصله زیاد بین سنگ‌ها که با پودر سنگ یا چسب سیاه پر شده است
اصالت سنگفیروزه طبیعی نیشابور با طیف رنگی زنده و طبیعیسنگ‌های مصنوعی، پلاستیکی یا سنگ‌های سفید رنگ‌شده با رنگ شیمیایی
ضخامت و خلوص مسمس خالص و سنگین بدون فرورفتگی با فشار دستورق مس نازک یا آلیاژ برنج روکش‌شده با وزن بسیار سبک
کیفیت پلی‌استرکاملاً شفاف، یکدست، بدون حباب، شره یا زبریسطح کدر، دارای حباب‌های ریز هوا یا پوسته شدن در اثر زمان
شناسنامه و امضادارای مهر استادکار زیر ظرف + شناسنامه کتبی و ضمانت ۱۰ سالهفاقد نام کارگاه، بدون ضمانت مکتوب و بدون شناسنامه

مقالات دیگر مجله هنر گنجینه